מצווה 7 פֿון זיבן, די וואָס בויט
שטעל אויף געריכטן פֿון דין
זעקס פֿון די זיבן זאָגן דיר וואָס ניט צו טאָן. די דאָזיקע גיט דיר איבער אַ געצײַג און זאָגט דיר צו בויען. זי איז די איינציקע מצוות עשה אין דער גרופּע, און אַלץ אין דער פֿאָרעם פֿון די זיבן הענגט אָפּ פֿון איר.
איינסאין איין זאַץ
יעדע געזעלשאַפֿט איז מחויבֿ אויפֿצושטעלן אמתע געריכטן, אַזוי אַז די איבעריקע זעקס זאָלן ניט זײַן בלויז מיינונגען.
דינים
דינים
דינים, אָדער געזעצן. דער איינציקער, דין, מיינט אַ פּסק, אַ געזעצלעכע הכרעה, און אויך שטרענגקייט. דאָס איז די איינציקע פֿון די זיבן וואָס איז פֿאָרמולירט ווי עפּעס צו בויען.
צווייפֿון וואַנען זי קומט
אַלע זיבן מצוות ווערן געדרשנט פֿון איין פּסוק געזאָגט צום ערשטן מענטשן. די דאָזיקע געפֿינט זיך אין די ווערטער וואָס מיינען און ער האָט באַפֿוילן, אין בראשית ב, טז.
וַיְצַו
די גמרא געפֿינט געריכטן פֿון דין דווקא אינעם סאַמע ערשטן וואָרט פֿונעם פּסוק, ויצו, און שטיצט עס פֿון אַ שפּעטערן פּסוק וועגן אַבֿרהמען: אַז ער וועט באַפֿעלן זײַן הויזגעזינד נאָך אים צו היטן דעם וועג פֿון ה׳, צו טאָן צדקה און משפּט.
כִּי יְדַעְתִּיו לְמַעַן אֲשֶׁר יְצַוֶּה אֶת בָּנָיו וְאֶת בֵּיתוֹ אַחֲרָיו וְשָׁמְרוּ דֶּרֶךְ ה׳ לַעֲשׂוֹת צְדָקָה וּמִשְׁפָּט
ווײַל איך האָב אים געקענט, כּדי ער זאָל באַפֿעלן זײַנע קינדער און זײַן הויזגעזינד נאָך אים, און זיי זאָלן היטן דעם וועג פֿון ה׳, צו טאָן צדקה און משפּט.
דער רמב״ם פּסקנט אַז בני נח זײַנען מחויבֿ אַוועקצוזעצן דיינים און שופֿטים אין יעדן געגנט, צו פּסקענען וועגן די איבעריקע זעקס און צו וואָרענען דאָס פֿאָלק. דער רמב״ן, רבי משה בן נחמן, איז חולק וועגן דעם פֿאַרנעם: ער האַלט אַז די מצווה פֿאָדערט אַ גאַנצע ציווילע געזעצלעכע אָרדענונג, די דינים פֿון גזלה און אונאה און שכר שכיר און שומרים און נזקין און הלוואה און נחלות, צוזאַמען מיט די דיינים וואָס פֿירן זי דורך. די וועבזײַט טראָגט ביידע לייענונגען און מאַכט ניט קיין הכרעה.
מקורות: בראשית ב, טז; סנהדרין נו ע״ב; רמב״ם, הלכות מלכים ט, יד; רמב״ן אויף בראשית לד, יג. יעדער מקור אויף דער וועבזײַט איז געבראַכט אין גאַנצן, מיט זײַן סטאַטוס, אויף דער מקורות־זײַט.
דרײַוואָס זי בעט טאַקע בײַ דיר
אַז עס זאָל זײַן וווּהין דאָס צו ברענגען.
אַ געזעלשאַפֿט איז מחויבֿ צו בויען אַן אמתן פֿאָרום וווּ אַן עוולה קען געבראַכט, געהערט און געפּסקנט ווערן פֿון עמעצן וואָס איז ניט איינער פֿון די צוויי צדדים. ניט קיין מיטלמאַן. אַ געריכט.
אַז דער פּסק זאָל זײַן אמת, אויך אינעם קליינעם פֿאַל.
די גמרא זאָגט אַז אַ דיין וואָס פּסקנט אַן אמתן דין ווערט אַ שותּף מיטן אויבערשטן אין מעשה בראשית. זי זאָגט ניט אַ באַרימטן פּסק אָדער אַ וויכטיקן. דער ענין קען זײַן קליין פֿאַר יעדן אַחוץ די צוויי מענטשן וואָס שטייען פֿאַר דיר.
אַז דו זאָלסט טאָן די נוסחה דערפֿון וואָס איז אין דײַנע הענט.
די מערסטע לייענער פֿון דער דאָזיקער זײַט זײַנען ניט קיין דיינים. כּמעט יעדער לייענער פֿון דער דאָזיקער זײַט פּסקנט עפּעס: צווישן צוויי אַרבעטער, צווישן צוויי קינדער, צווישן צוויי נוסחאות פֿון דעם זעלבן אָוונט. די מצווה פֿרעגט צי דו הערסט טאַקע די צווייטע.
אַז דער דין זאָל געלערנט ווערן און ניט בלויז דורכגעפֿירט.
דעם רמב״מס לשון נעמט אַרײַן וואָרענען דאָס פֿאָלק, וואָס הייסט אַז אַ געריכט וועמענס איינציקע פֿונקציע איז שטראָף האָט געטאָן אַ האַלבע אַרבעט. די אַנדערע העלפֿט איז אַז מענטשן זאָלן וויסן וואָס מען דערוואַרט פֿון זיי איידערן דורכפֿאַל.
פֿירוואָס זי בעט ניט בײַ דיר
זי בעט ניט בײַ דיר צו נעמען דעם דין אין דײַנע הענט.
די מצווה עקזיסטירט פּונקט כּדי דאָס צו פֿאַרמײַדן. זי רוקט אַריבער דאָס דורכפֿירן פֿון דײַנע הענט אין אַ בנין. פּריוואַטע נקמה איז דער דורכפֿאַל וואָס די מצווה איז געגעבן געוואָרן צו פֿאַרענדיקן.
זי פֿאָדערט ניט קיין באַשטימטן פּאָליטישן סיסטעם.
די מצווה רופֿט אָן געריכטן, ניט קיין קאָנסטיטוציע, קיין פּאַרטיי און קיין פֿאָרעם פֿון רעגירונג. געזעלשאַפֿטן האָבן זיי געבויט אויף פֿיל אופֿנים.
זי פֿאָדערט ניט קיין ייִדישע געריכטן אָדער ייִדישע הלכה.
די זיבן זײַנען געגעבן געוואָרן דער מענטשהייט און ווערן פֿאַרוואַלטעט פֿון דער מענטשהייט. די מצווה בעט בײַ די אומות העולם צו בויען זייערע אייגענע געריכטן, ניט צו אַרײַנפֿירן עמעצנס אַנדערנס.
זי דערלויבט ניט צו צווינגען עמעצן אויף די איבעריקע זעקס.
דעם רמב״מס אייגענע ווערטער וועגן אַ גר תושבֿ זײַנען מנהג דרך ארץ און גמילות חסדים, און ער ברענגט אַז טובֿ ה׳ לכּל, און אַז אירע וועגן זײַנען וועגן פֿון נועם און אַלע אירע שטעגן שלום. אַ דירה קען ניט אײַנגעשטעלט ווערן ערגעץ מיט כּוח. כּוח ברענגט אונטערטעניקייט, און אונטערטעניקייט איז ניט קיין היים.
פֿינףדי טיפֿערע שיכט
די טיפֿערע שיכט
אַלץ ווײַטער אויבן איז די פּשוטע מצווה. וואָס קומט אונטן איז די לייענונג פֿון דער אינערלעכער תורה, און זי קומט קיין מאָל ניט אויפֿן אָרט פֿון וואָס איז פֿריִער געשטאַנען.
דער מסורהס ערשטער מעשה פֿון בריאה, ווי די מקובלים לייענען עס, איז ניט געווען קיין השפּעה נאָר אַן אָפּציִונג. אַ העלם וואָס איז ניט קיין פֿעלן: דאָס ליכט האָט זיך אָפּגעצויגן, און וואָס עס איז געבליבן איז געווען אַ חלל און אַ רושם. גאָרנישט האָט געקענט אַרײַנגעלייגט ווערן אין אַ פּלאַץ וואָס איז שוין פֿול געווען.
העלם, לויט יענער לייענונג, איז דאָס מאַכן פֿון פּלאַץ. און אַן איסור טוט פּונקט דאָס אין אַ מענטשנס לעבן. לא תרצח בויט ניט קיין שפּיטאָל. לא תגזול שפּײַזט קיינעם ניט. וואָס די זעקס טוען איז אויסליידיקן דעם חלל וואָס אַ מענטשנס תאווה וואָלט אין גאַנצן פֿאַרנומען, כּדי עס זאָל קענען שטיין אין זײַן לעבן עפּעס וואָס איז ניט ער אַליין.
זעקס פֿון די זיבן מאַכן ליידיק אַ צימער. די זיבעטע שטעלט אויף זײַנע ווענט.
און דעריבער ווערן געריכטן געדרשנט פֿון ויצו, פֿונעם וואָרט פֿון באַפֿעלן אַליין. אַ געריכט איז גאָרנישט אַנדערש ווי אַ באַפֿעל וואָס שטייט אויפֿרעכט אין אַן אָרט וווּ דער וואָס האָט באַפֿוילן איז ניט זעעוודיק. און דערפֿאַר אויך שטעלט דאָס זעלבע וואָרט, לויט דער גמראס צווייטער דרשה, אַוועק עבודה זרה: אַ באַפֿעל פֿון אויבן איז דער שורש פֿון דין, און אַ באַפֿעל וואָס אַ מענטש פֿאַבריצירט און דערנאָך פֿאָלגט איז דער שורש פֿון עבודה זרה. דער חילוק איז ניט דער אינהאַלט. ער איז דער מקור.
די משנה זאָגט אַז די וועלט שטייט אויף דרײַ זאַכן, אויפֿן דין, אויפֿן אמת און אויפֿן שלום. ניט גייט אַרויף. ניט לײַכט. שטייט, ווי אַ הויז שטייט.
זעקסאיין הנהגה אויף דער וואָך
הער די צווייטע נוסחה.
איין מאָל די וואָך, אין אַ מחלוקת וווּ דו האָסט שוין באַשלאָסן ווער עס איז גערעכט, גיי און ברענג די צווייטע נוסחה אין גאַנצן איידער דו טוסט. ניט כּדי צו זײַן גערעכט צו זיי. כּדי אויסצוגעפֿינען צי דײַן פּסק איז געווען אמת. דאָס איז די גאַנצע מצווה פֿאַרקלענערט צו עפּעס וואָס דו קענסט טאָן אַ דינסטיק.
זיבןפֿראַגן וואָס מען פֿרעגט
איך בין ניט קיין געזעצגעבער. וואָס קען איך שוין טאָן מיט דער דאָזיקער?
דרײַ זאַכן וואָס זײַנען טאַקע אין דײַנע הענט: נוץ די געריכטן וואָס דײַן געזעלשאַפֿט האָט אַנשטאָט צו פּסקענען זאַכן פּריוואַט, פּסקן אמת אין די קליינע מחלוקתן וואָס מען בעט בײַ דיר צו פּסקענען, און שטיץ די עקזיסטענץ פֿון אַן אמתער געזעצלעכער אָרדענונג אַנשטאָט זי צו האַלטן פֿאַר עמעצנס אַנדערנס מעבל.
און אויב די געריכטן וווּ איך וווין זײַנען קאָרומפּירט?
דעמאָלט איז די מצווה ניט פֿאַרענדיקט וווּ דו וווינסט, און זי איז ניט פֿאַרענדיקט אין זייער פֿיל ערטער. די מצווה באַשרײַבט וואָס אַ געזעלשאַפֿט איז שולדיק זיך אַליין. זי טענהט ניט אַז יעדע געזעלשאַפֿט האָט באַצאָלט.
הייסט דאָס אַז רעליגיעזער דין זאָל געוועלטיקן איבער דער מדינה?
ניין. די מצווה געגעבן די אומות איז אַז זיי זאָלן בויען געריכטן. זי גיט ניט אָן קיין רעליגיעזן געזעץ־סיסטעם און בעט ניט קיין איינעם. די וועבזײַט נעמט ניט קיין שטעלונג אין דער פּאָליטיק פֿון קיין לאַנד.
פֿאַר וואָס איז די איינציקע מצוות עשה די וועגן געריכטן?
ווײַל אַ וועלט ווערט ניט געבויט פֿון אָפּזאָגן. זעקס מצוות מאַכן פֿרײַ אַ פּלאַץ; עפּעס מוז נאָך אויפֿגעשטעלט ווערן אין דעם, און די מסורהס ענטפֿער אויף וואָס ווערט צוערשט געבויט איז אַן אָרט וווּ דער אמת קען פֿעסטגעשטעלט ווערן צווישן צוויי מענטשן.
די וועבזײַט פּסקנט ניט קיין הלכה און קען ניט ענטפֿערן אויף אַ שאלה וועגן דײַן אייגענעם פֿאַל. די וועגן־זײַט דערקלערט ווי אַזוי צו געפֿינען עמעצן וואָס יאָ.
וווּ די דאָזיקע שטייט
- 1דערקען דעם איינציקן, און דין גאָרנישט אַנדערש
- 2האַלט דעם נאָמען פֿון ה׳ מיט כּבֿוד
- 3ניט הרגענען
- 4היט די גרענעצן פֿון זיווג און משפּחה
- 5ניט גזלען
- 6ניט עסן פֿלייש אָפּגעריסן פֿון אַ לעבעדיקן בעל חי
- 7שטעל אויף געריכטן פֿון דין
זעקס אָפּהאַלטן און איין בנין. מצווה זיבן איז די איינציקע וואָס בעט בײַ אַ געזעלשאַפֿט צו בויען, און די אַנדערע זעקס מאַכן פֿרײַ דעם באָדן וואָס זי שטייט אויף אים.