מצווה 2 פֿון זיבן, אַן אָפּהאַלט
האַלט דעם נאָמען פֿון ה׳ מיט כּבֿוד
פֿון אַלע זיבן קלינגט די דאָזיקע די קלענסטע און איז עס ניט. זי געוועלטיקט איבער דעם איינציקן כּוח וואָס אַ מענטש האָט וואָס קען אַריבער איבער אַ צימער און בײַטן וואָס עמעצער איז. די מסורה היט אים אַזוי אָפּ אַז זי וויל אַפֿילו ניט אָנשרײַבן דעם נאָמען פֿון דער עבֿירה.
איינסאין איין זאַץ
דער נאָמען פֿון ה׳ טאָר ניט גענוצט ווערן ווי אַ וואָפֿן, ווי אַ קללה אָדער ווי אַ לײַדיק וואָרט, און יראה אין רייד איז דער ערשטער אָרט וווּ יראה ווערט אמת.
ברכת השם
ברכת השם
די ווערטער מיינען בענטשן דעם נאָמען, און דאָס איז אַ באַוווּסטזיניקע אויסבײַט. די מסורה האָט ניט געוואָלט אָנשרײַבן דעם אמתן ענין פֿון דער מצווה, וואָס איז אים שילטן, און האָט דעריבער אָנגעשריבן דאָס פֿאַרקערטע וואָרט. די לשון נקייה אַליין איז די תורה.
צווייפֿון וואַנען זי קומט
אַלע זיבן מצוות ווערן געדרשנט פֿון איין פּסוק געזאָגט צום ערשטן מענטשן. די דאָזיקע געפֿינט זיך אין די ווערטער וואָס מיינען דער נאָמען, אין בראשית ב, טז.
ה׳
אין דער גמראס לייענונג פֿונעם פּסוק וואָס איז געזאָגט געוואָרן צום ערשטן מענטשן איז דער פֿיר־אותיותדיקער נאָמען בײַם אָנהייב פֿונעם פּסוק דער אָרט וווּ די דאָזיקע מצווה געפֿינט זיך. גיב אַכט אַז דאָס וואָרט השם, וואָס מען נוצט אין רעדן, מיינט אַליין דער נאָמען: אַפֿילו דער געוויינטלעכער אופֿן צו רעדן וועגן דעם באַשעפֿער איז שוין אַן אויסבײַט געמאַכט פֿון אָפּהיטונג.
דער רמב״ם ציילט זי צווישן די זיבן און האַלט זי פֿאַר מחייבֿ יעדן מענטשן. די פּרטים פֿון דער מצווה ווערן געבראַכט ווײַטער אין דעם זעלבן פּרק.
מקורות: בראשית ב, טז; סנהדרין נו ע״ב; רמב״ם, הלכות מלכים ט, א. יעדער מקור אויף דער וועבזײַט איז געבראַכט אין גאַנצן, מיט זײַן סטאַטוס, אויף דער מקורות־זײַט.
דרײַוואָס זי בעט טאַקע בײַ דיר
אַז דער נאָמען זאָל ניט גענוצט ווערן צו וויי טאָן.
שילטן מיטן נאָמען, זידלען עמעצן אונטער אים, אים אָנרופֿן צו שרעקן אָדער צו פֿאַרשעמען. די מצווה איז געצילט אויפֿן רגע ווען רייד ווערט אַ וואָפֿן און דער נאָמען איז די שאַרף.
אַז אַ שבֿועה זאָל עפּעס מיינען.
אויב לייגסטו דײַן וואָרט אונטערן נאָמען, אין געריכט, אין אַ קאָנטראַקט, אין אַ הבֿטחה צו אַ קינד, מוז דאָס וואָרט האַלטן. שווערן לײַכטערהייט אויף קליינע זאַכן איז ווי דער כּוח צו שווערן אויף גרויסע זאַכן שטאַרבט אָפּ.
אַז דו זאָלסט רעדן וועגן דעם באַשעפֿער ווי דו וואָלטסט גערעדט אין אַ צימער וווּ ער איז.
דאָס הייסט אין יעדן צימער. דאָס איז ניט קיין שטײַפֿקייט און ניט קיין פּחד. דאָס איז דער געוויינטלעכער דרך ארץ וואָס דו גיסט שוין עמעצן וואָס איז אַנוועזנד.
פֿירוואָס זי בעט ניט בײַ דיר
זי פֿאַרווערט ניט קיין פֿראַגן.
טענהן, זיך באַקלאָגן, פֿאָדערן אַן ערקלערונג, זאָגן פּשוט אַז עפּעס איז ניט צום אויסהאַלטן: דער תנ״ך איז דערמיט פֿול און דאָס איז ניט דער ענין פֿון דער מצווה. אַן ערלעכער טענה געקערט צום באַשעפֿער איז אַ פֿאָרעם פֿון פֿאַרבינדונג און ניט קיין בראָך אין איר.
זי פֿאַרווערט ניט קיין ספֿק.
דו מעגסט זאָגן הויך אַז דו ווייסט ניט צי עמעצער הערט. דאָס איז ניט קיין שילטן. דאָס איז אַ באַריכט.
זי פֿאָדערט ניט קיין באַשטימטע שפּראַך.
די וועבזײַט היט זיך מיטן נאָמען אין וועלכער שפּראַך ער ווערט ניט געשריבן. דאָס איז אַ מנהג און ניט די הלכה, און דו ביסט ניט מחויבֿ אים אָננעמען. וואָס עס גייט אָן איז וואָס דײַן רייד טוט, און ניט אין וועלכן אַלף־בית זי טוט עס.
זי מאַכט ניט פֿון פּראָסטע רייד קיין חמורע זאַך.
גראָבע שפּראַך איז אַ באַזונדערע פֿראַגע וועגן ווי דו וואָלטסט געוואָלט רעדן. די דאָזיקע מצווה איז וועגן דעם נאָמען וואָס ווערט געקערט קעגן זײַן בעל הבית אָדער גענוצט צו געבן אַ וואָג אַ ליגן.
פֿינףדי טיפֿערע שיכט
די טיפֿערע שיכט
אַלץ ווײַטער אויבן איז די פּשוטע מצווה. וואָס קומט אונטן איז די לייענונג פֿון דער אינערלעכער תורה, און זי קומט קיין מאָל ניט אויפֿן אָרט פֿון וואָס איז פֿריִער געשטאַנען.
קוק וואָס די מסורה האָט געטאָן מיטן נאָמען פֿון דער דאָזיקער מצווה. דער ענין איז שילטן דעם נאָמען. די גמרא האָט אָנגעשריבן בענטשן אַנשטאָט, און די אויסבײַט שטייט צוויי טויזנט יאָר. די חכמים האָבן ניט געוואָלט אַוועקשטעלן דאָס אמתע וואָרט לעבן דעם אמתן נאָמען אַפֿילו אין אַ דיון וועגן דעם איסור, אין אַ ספֿר, אין אַ בית מדרש, אין אַ משא ומתן.
דאָס איז ניט קיין איבעריקע איידלקייט. דאָס איז אַ טענה ווי אַזוי רייד אַרבעט. אַ וואָרט איז ניט קיין צעטל וואָס ווערט צוגעבונדן צו אַ זאַך פֿון דרויסן. אין דער תורהס באַשרײַבונג פֿון דער בריאה ווערט די וועלט געמאַכט מיט רייד, און מיט צען מאמרות, וואָס הייסט אַז זאָגן און זײַן זײַנען אויבן ניט קיין באַזונדערע קאַטעגאָריעס. רייד איז די נאָט וווּ אַן אינערלעכע ממשות ווערט אַ זאַך אין דרויסן.
דעריבער איז אַ מצווה וועגן דעם נאָמען ניט קיין מצווה וועגן דרך ארץ. זי איז אַ מצווה וועגן דעם איינציקן אָרט וווּ אַ מענטש טוט עפּעס בנין־ענלעך צו וואָס דער באַשעפֿער האָט געטאָן: אַרויסברענגען עפּעס אין דער געמיינזאַמער וועלט מיט זאָגן. די זיבן מצוות שטעלן אַ גרענעץ אַרום יעדן כּוח מיט וועלכן אַ מענטש קען פֿאַרצערן וואָס איז ניט זײַנס. דאָס איז דער גרענעץ אַרום מויל.
זעקסאיין הנהגה אויף דער וואָך
לאָז איין זאַץ בלײַבן ניט געזאָגט.
די וואָך, כאַפּ איין זאַץ אויפֿן וועג אַרויס וואָס וואָלט גענוצט הימל אָדער גיהנום צו צוגעבן אַ כּוח צו עפּעס וואָס דו האָסט אויף אים געצערנט. פֿאַרבײַט אים ניט מיט אַ בעסערן זאַץ. לאָז פּשוט דעם כּוח פֿאַלן און זאָג די פּשוטע זאַך וואָס ליגט דערונטער. גיב אַכט וואָס די פּשוטע זאַך ווײַזט זיך אַרויס צו זײַן.
זיבןפֿראַגן וואָס מען פֿרעגט
פֿאַר וואָס היט זיך די וועבזײַט אַזוי מיטן שרײַבן דעם נאָמען?
דאָס איז אַ מנהג פֿון יראה, אַריבערגענומען פֿון דער אָפּהיטונג מיטן געשריבענעם העברעיִשן נאָמען, וואָס ווערט ניט אויסגעמעקט און ניט אַוועקגעוואָרפֿן. די הלכה פֿאָדערט דעם מנהג ניט אין יעדער שפּראַך. די וועבזײַט האַלט אים ווײַל די אָפּהיטונג אַליין איז אַ טייל פֿונעם ענין.
איז אָנרופֿן דעם נאָמען אַלס אַן אויסרוף אַן עבֿירה?
דאָס איז ניט וווּהין די מצווה איז געצילט. איר ענין איז שילטן דעם נאָמען און פֿאַלש שווערן אין אים. אַ רעפֿלעקס־אויסדרוק איז אַ פֿראַגע ווי אָפּגעהיט דו וואָלטסט געוואָלט רעדן, וואָס איז ווערט צו פֿרעגן, און זי איז קלענער ווי די וואָס די מצווה מיינט.
מעג איך נאָך אַלץ צערנען אויפֿן באַשעפֿער?
יאָ, און דו מעגסט עס זאָגן. דער אָפּשטאַנד צווישן אַן ערלעכן צאָרן געקערט צו עמעצן און אַ קללה געצילט אויף אים איז ניט סובטיל, און דו ווייסט שוין וווּ ער איז אין יעדער אַנדער פֿאַרבינדונג וואָס דו האָסט.
און שבֿועות אין געריכט?
שווערן איז ניט פֿאַרווערט. שווערן לײַכטערהייט, אָדער שווערן אויף עפּעס וואָס דו האָסט ניט בדעה צו האַלטן, איז די זאַך וואָס די מצווה היט זיך פֿון איר. אויב מען וועט אַמאָל בעטן בײַ דיר צו שווערן אויף עפּעס וואָס דו ביסט ניט זיכער, שטייט די הלכה בײַ דײַן זיך שוועריקן.
די וועבזײַט פּסקנט ניט קיין הלכה און קען ניט ענטפֿערן אויף אַ שאלה וועגן דײַן אייגענעם פֿאַל. די וועגן־זײַט דערקלערט ווי אַזוי צו געפֿינען עמעצן וואָס יאָ.
וווּ די דאָזיקע שטייט
- 1דערקען דעם איינציקן, און דין גאָרנישט אַנדערש
- 2האַלט דעם נאָמען פֿון ה׳ מיט כּבֿוד
- 3ניט הרגענען
- 4היט די גרענעצן פֿון זיווג און משפּחה
- 5ניט גזלען
- 6ניט עסן פֿלייש אָפּגעריסן פֿון אַ לעבעדיקן בעל חי
- 7שטעל אויף געריכטן פֿון דין
זעקס אָפּהאַלטן און איין בנין. מצווה זיבן איז די איינציקע וואָס בעט בײַ אַ געזעלשאַפֿט צו בויען, און די אַנדערע זעקס מאַכן פֿרײַ דעם באָדן וואָס זי שטייט אויף אים.