מצווה 3 פֿון זיבן, אַן אָפּהאַלט
ניט הרגענען
דאָס איז די מצווה וואָס אַלע ווייסן שוין, און פּונקט דערפֿאַר לוינט זיך זי צו לייענען פּאַמעלעך. די מסורה שטעלט זי ניט אויף געזעלשאַפֿטלעכער אָרדענונג און ניט אויפֿן שאָדן. זי שטעלט זי אויף וואָס אַ מענטש איז.
איינסאין איין זאַץ
אַ מענטשנס לעבן איז ניט דײַנס צו נעמען, ווײַל אַ מענטש איז ניט קיין זאַך וואָס געהערט צו עמעצן.
פֿאַרגיסן פֿון בלוט
שפיכות דמים
וואָרטלעך דאָס פֿאַרגיסן פֿון בלוט. דאָס לשון נוצט ניט קיין אַבסטראַקט וואָרט פֿאַר הרגענען. עס רופֿט אָן דעם פֿליסיקייט און דעם באָדן אויף וועלכן ער פֿאַלט.
צווייפֿון וואַנען זי קומט
אַלע זיבן מצוות ווערן געדרשנט פֿון איין פּסוק געזאָגט צום ערשטן מענטשן. די דאָזיקע געפֿינט זיך אין די ווערטער וואָס מיינען אויפֿן מענטשן, אין בראשית ב, טז.
עַל הָאָדָם
די גמרא געפֿינט די דאָזיקע מצווה אין די ווערטער על האדם, אויפֿן מענטשן, אינעם פּסוק וואָס איז געזאָגט געוואָרן צום ערשטן מענטשן.
שֹׁפֵךְ דַּם הָאָדָם בָּאָדָם דָּמוֹ יִשָּׁפֵךְ
ווער עס פֿאַרגיסט דאָס בלוט פֿון אַ מענטשן, דורך אַ מענטשן זאָל זײַן בלוט פֿאַרגאָסן ווערן.
דער רמב״ם ציילט זי צווישן די זיבן און פּסקנט אַז זי איז מחייבֿ יעדן מענטשן. זײַן באַהאַנדלונג אין דעם זעלבן פּרק גייט ווײַטער ווי דער פּשוטער פֿאַל, ביז הרגענען דורך גרמא און ביז אַ לעבן וואָס ווערט גענומען צו ראַטעווען אַן אַנדער.
מקורות: בראשית ב, טז; סנהדרין נו ע״ב; רמב״ם, הלכות מלכים ט, א. יעדער מקור אויף דער וועבזײַט איז געבראַכט אין גאַנצן, מיט זײַן סטאַטוס, אויף דער מקורות־זײַט.
דרײַוואָס זי בעט טאַקע בײַ דיר
אַז דו זאָלסט ניט נעמען קיין מענטשנס לעבן.
גלײַך, מיט דײַן האַנט, מיט דײַן באַפֿעל, אָדער מיט אײַנאָרדענען די אומשטענדן און זיך אָפּשטעלן פֿון דער זײַט. די מסורה נעמט דאָס אײַנאָרדענען אַזוי ערנסט ווי די האַנט, ווײַל זי ווייסט ווי אַזוי דאָס מערסטע הרגענען ווערט טאַקע געטאָן.
אַז דו זאָלסט ניט באַהאַנדלען אַ מענטשן ווי אַ מיטל צו אַ ציל.
דער פּסוק זאָגט ווער עס פֿאַרגיסט דאָס בלוט פֿון אַ מענטשן, דורך אַ מענטשן. ער גיט ניט קיין ווײַטערדיקן טעם. עס ווערט ניט פֿאָרגעלייגט קיין חשבון אין וועלכן אַ מענטש ווערט ווערט ווייניקער, און דער פֿעלן פֿונעם חשבון איז דער עיקר.
אַז דו זאָלסט נעמען דײַן אייגן לעבן ערנסט ווי עפּעס וואָס איז דיר אָנפֿאַרטרויט.
דער ברית נאָכן מבול זאָגט אַז מען וועט פֿאָדערן אַ חשבון פֿאַר מענטשלעכן בלוט, און דאָס לשון נעמט אַרײַן דײַן אייגענעם. אויב ביסטו ערגעץ זייער טונקל, שטייט די דאָזיקע מצווה בײַ דײַן זײַט. זאָג עס עמעצן הײַנט. אַ היגע נויט־נומער, אַ קריזיס־ליניע, אָדער אַ מענטש אינעם צווייטן צימער, אַלע ציילן.
פֿירוואָס זי בעט ניט בײַ דיר
זי פֿאַרווערט ניט קיין זעלבסט־פֿאַרטיידיקונג.
פֿאַרטיידיקן דײַן לעבן, אָדער דאָס לעבן פֿון עמעצן וואָס ווערט אָנגעפֿאַלן, איז ניט וואָס די מצווה פֿאַרווערט. די מסורה האַלט שטיין פֿון דער זײַט בעת אַ מענטש ווערט געהרגעט פֿאַר אַן אייגענעם דורכפֿאַל.
זי מאַכט ניט פֿון יעדן טויט אַ רציחה.
אַ מקרה, אַ מעדיצינישער אויסקום און וואָס מען קען ניט אויסמײַדן זײַנען ניט דער ענין. דאָס וואָרט וואָס דאָס לשון נוצט איז וועגן פֿאַרגיסן, אַ מעשה, און ניט וועגן דעם פֿאַקט אַז עמעצער איז געשטאָרבן.
זי פּסקנט ניט די שווערע מעדיצינישע פֿאַלן פֿון דער ווײַטנס.
באַשלוסן בײַם סוף פֿון לעבן, אַ שוואַנגערשאַפֿט וווּ דער מוטערס לעבן איז אין סכּנה, און טריאַזש זײַנען אמתע פֿראַגן מיט אמתע פּסקים, און זיי ווערן געפּסקנט פֿאַל בײַ פֿאַל פֿון עמעצן וואָס קען דעם פֿאַל. די וועבזײַט פּסקנט ניט און קען ניט. נעם זיי צו אַ רבֿ און צו דײַן דאָקטער.
זי מאַכט פֿון דיר ניט קיין ריכטער איבער אַנדערע.
דורכפֿירן איז דער ענין פֿון דער זיבעטער מצווה, און די זיבעטע מצווה לייגט עס אין די הענט פֿון אַ געריכט. די דאָזיקע מצווה לייגט עפּעס אין דײַנע הענט: עס ניט צו טאָן.
פֿינףדי טיפֿערע שיכט
די טיפֿערע שיכט
אַלץ ווײַטער אויבן איז די פּשוטע מצווה. וואָס קומט אונטן איז די לייענונג פֿון דער אינערלעכער תורה, און זי קומט קיין מאָל ניט אויפֿן אָרט פֿון וואָס איז פֿריִער געשטאַנען.
די משנה גיט אַ טעם פֿאַר עפּעס מאָדנעס אין דער בריאה: בלויז איין מענטש איז געמאַכט געוואָרן בײַם אָנהייב. זי לערנט אַז אַ מענטש איז באַשאַפֿן געוואָרן אַליין כּדי קיינער זאָל ניט קענען זאָגן אַן אַנדערן, מײַן פֿאָטער איז גרעסער ווי דײַן פֿאָטער, און אַז יעדער איינער זאָל זאָגן בשבילי נברא העולם. אין דער זעלבער משנה שטייט אַז ווער עס האַלט אויף איין נפֿש איז ווי איינער וואָס האָט אויפֿגעהאַלטן אַ גאַנצע וועלט.
דאָס איז ניט קיין קאָמפּלימענט דער מענטשהייט. דאָס איז אַ בנין־טענה וועגן וואָס איין מענטש איז: ניט קיין מיטגליד פֿון אַ מענגע, ניט קיין בײַשפּיל פֿון אַ טיפּ, נאָר אַ גאַנצע וועלט, ניט איבערגעחזרט, מיט אַן אָנהייב וואָס האָט ניט געהאַט קיין פּרעצעדענט.
און דערפֿאַר ווערט די מצווה געזאָגט אָן אַ שטיצנדיקן טעם. יעדער טעם וואָס דו קענסט געבן ניט צו הרגענען אַ מענטשן איז קלענער ווי דער מענטש. אַ טעם קען איבערגעוואויגן ווערן. דעריבער איז די פֿראַגע וואָס די מסורה פֿרעגט וועגן מענטשלעכן לעבן ניט פֿאַר וואָס איז עס אַסור, נאָר וואָס איז אַ מענטש.
זעקסאיין הנהגה אויף דער וואָך
לייג אַוועק דעם מעשה וואָס דו טראָגסט וועגן איין מענטשן.
רציחה הייבט זיך אָן ווײַט צוריק, אין דער פּאַמעלעכער אַרבעט פֿון מאַכן פֿון עמעצן אַ קאַטעגאָריע. די וואָך, נעם דעם איין מענטשן וועמען דו האָסט אַם פֿולסטן פֿאַרקלענערט צו אַ טיפּ, און טו איין זאַך וואָס באַהאַנדלט אים ווי ניט איבערגעחזרט: פֿרעג בײַ אים אַן אמתע פֿראַגע, אָדער זאָג זײַן נאָמען צו זיך און דערמאָן זיך אין איין באַשטימטן פֿאַקט פֿון זײַן לעבן.
זיבןפֿראַגן וואָס מען פֿרעגט
און מלחמה, אָדער אַ זעלנער?
די מסורה שיידט צווישן רציחה און הריגה, און זי האָט אַ גוף הלכה וועגן מלחמה, פֿאַרטיידיקונג און פֿירערשאַפֿט וואָס איז אַ סך עלטער ווי וועלכע מאָדערנע מדינה עס איז. דאָס איז ניט קיין פֿראַגע וואָס אַ זײַט קען ענטפֿערן פֿאַר דײַן פֿאַל. אויב איז דאָס דײַן פֿאַל, פֿאַרדינט ער אַ רבֿ און ניט קיין פּאַראַגראַף.
און אַבאָרט?
די הלכה נעמט דאָס ערנסט, און איר פּסק פֿאַר די זיבן מצוות איז ניט דער זעלבער ווי איר פּסק פֿאַר ייִדן, און ער הענגט אָפּ פֿון די פּרטים פֿונעם פֿאַל, אַרײַנגערעכנט סכּנה פֿאַר דער מוטער. די וועבזײַט פּסקנט ניט. אויב שטייסטו פֿאַר דעם, רעד מיט אַ רבֿ און מיט אַ דאָקטער וואָס קען דיך.
נעמט די מצווה אַרײַן בעלי חיים?
ניט די דאָזיקע. די זעקסטע מצווה איז די וואָס גייט אָן ווי מען באַגעגנט זיך מיט אַ בעל חי. הרגענען אַ בהמה פֿאַר עסן איז ערלויבט אינעם ברית נאָכן מבול, און די זעקסטע מצווה איז דער גרענעץ וואָס איז אויף אים געשטעלט געוואָרן אינעם קומענדיקן פּסוק.
איז פֿאַרשעמען עמעצן בפֿרהסיא טאַקע ווי אים הרגענען?
די גמרא זאָגט עפּעס זייער נאָענט דערצו, מיטן בילד פֿון בלוט וואָס גייט אַראָפּ פֿון אַ פּנים. דאָס איז אַן אויסזאָג וועגן דער חומרה פֿון פֿאַרשעמען, און ניט קיין געזעצלעכע גלײַכקייט. נעם עס ווי די מסורה וויגט עפּעס וואָס דו האָסט אפֿשר געהאַלטן פֿאַר אומזיסט.
די וועבזײַט פּסקנט ניט קיין הלכה און קען ניט ענטפֿערן אויף אַ שאלה וועגן דײַן אייגענעם פֿאַל. די וועגן־זײַט דערקלערט ווי אַזוי צו געפֿינען עמעצן וואָס יאָ.
וווּ די דאָזיקע שטייט
- 1דערקען דעם איינציקן, און דין גאָרנישט אַנדערש
- 2האַלט דעם נאָמען פֿון ה׳ מיט כּבֿוד
- 3ניט הרגענען
- 4היט די גרענעצן פֿון זיווג און משפּחה
- 5ניט גזלען
- 6ניט עסן פֿלייש אָפּגעריסן פֿון אַ לעבעדיקן בעל חי
- 7שטעל אויף געריכטן פֿון דין
זעקס אָפּהאַלטן און איין בנין. מצווה זיבן איז די איינציקע וואָס בעט בײַ אַ געזעלשאַפֿט צו בויען, און די אַנדערע זעקס מאַכן פֿרײַ דעם באָדן וואָס זי שטייט אויף אים.