מצווה 5 פֿון זיבן, אַן אָפּהאַלט
ניט גזלען
די מצווה ווערט געדרשנט פֿונעם מערסט איבערראַשנדיקן אָרט אינעם פּסוק. ניט פֿון אַן איסור נאָר פֿון די ווערטער פֿון רשות: פֿון יעדן בוים אין גאָרטן זאָלסטו עסן. די מסורה לייענט דעם זאַץ וואָס גיט ווי דעם זאַץ וואָס באַגרענעצט.
איינסאין איין זאַץ
וואָס איז ניט דײַנס בלײַבט ניט דײַנס, צי דו נעמסט עס מיט כּוח, בסתר, מיט אַ קאָנטראַקט, אָדער פּשוט מיט קיין מאָל ניט צאָלן דערפֿאַר.
גזל
גזל
נעמען וואָס געהערט צו עמעצן אַנדערן. דאָס לשון האָט דאָ צוויי ווערטער: גזל, נעמען בפֿרהסיא, און גניבֿה, נעמען בסתר. די מצווה איז אָנגערופֿן נאָך דער אָפֿענער.
צווייפֿון וואַנען זי קומט
אַלע זיבן מצוות ווערן געדרשנט פֿון איין פּסוק געזאָגט צום ערשטן מענטשן. די דאָזיקע געפֿינט זיך אין די ווערטער וואָס מיינען פֿון יעדן בוים אין גאָרטן, אין בראשית ב, טז.
מִכֹּל עֵץ הַגָּן
די גמרא געפֿינט דעם איסור פֿון גזל אין די ווערטער פֿון רשות. מען זאָגט אָדמען וועלכע ביימער זײַנען זײַנע. יענער זאַץ איז דער טעם וואָס עס איז דאָ אַזאַ זאַך ווי אַ בוים וואָס איז ניט זײַנער, און דעריבער דער טעם וואָס עס איז דאָ אַזאַ זאַך ווי גזל.
דער רמב״ם ציילט זי צווישן די זיבן, און זײַן באַהאַנדלונג אין דעם זעלבן פּרק גייט אַרײַן אין געוויינטלעכן האַנדל־לעבן: פֿאַרהאַלטן דעם שכר פֿון אַן אַרבעטער, און נעמען עפּעס פֿון זייער קליינעם ווערט, זײַנען אינעווייניק אין דער מצווה און ניט לעבן איר.
מקורות: בראשית ב, טז; סנהדרין נו ע״ב; רמב״ם, הלכות מלכים ט, א. יעדער מקור אויף דער וועבזײַט איז געבראַכט אין גאַנצן, מיט זײַן סטאַטוס, אויף דער מקורות־זײַט.
דרײַוואָס זי בעט טאַקע בײַ דיר
אַז די וואָג זאָל זײַן ריכטיק אינעם טאָג ווען קיינער קוקט ניט.
די מצווה לעבט אין וואָגן, אין רעכענונגען, אין געחשבונטע שעהען, אין אָפּגערעדטע מאַטעריאַלן, און אינעם חילוק צווישן וואָס איז צוגעזאָגט געוואָרן און וואָס איז געליפֿערט געוואָרן. דאָס מערסטע גזל איז ניט דראַמאַטיש. עס איז אַן אָפּרונדונג, איבערגעחזרט.
אַז אַן אַרבעטער זאָל באַצאָלט ווערן.
אין צײַט, אין גאַנצן, אַרײַנגערעכנט דעם וואָס האָט ניט קיין כּוח נאָכצויאָגן. די מסורה האַלט פֿאַרהאַלטענע שׂכירות פֿאַר אַ לעבעדיקן עוול און ניט פֿאַר אַן אַדמיניסטראַטיווער פֿאַרשפּעטיקונג, ווײַל דער וואָס וואַרט איז געוויינטלעך דער וואָס קען ניט וואַרטן.
אַז קליינע סכומען זאָלן ציילן.
דעם רמב״מס פּסק דערגרייכט אַ ווערט אונטער דער שוועל בײַ וועלכער אַ געריכט וואָלט זיך געמיט. די מצווה גייט ניט לויטן סכום. זי גייט לויט צי עס איז דײַנס.
אַז דו זאָלסט באַמערקן וואָס דו נעמסט אָן אַ געשעפֿט.
אויפֿמערקזאַמקייט, קרעדיט, עמעצנס אַרבעט פֿאָרגעשטעלט ווי דײַנע, אַ שם וואָס ווערט אויסגעליִען. ניט אַלע פֿון זיי זײַנען גזל אין אַ געריכט. אַלע פֿון זיי זײַנען די זעלבע באַוועגונג פֿון דער האַנט.
פֿירוואָס זי בעט ניט בײַ דיר
זי פֿאַרמשפּט ניט האָבן זאַכן.
פֿאַרמעג איז ניט קיין נאָכגעב אין דער דאָזיקער שיטה. עס איז די זאַך וואָס די מצווה איז געבויט צו מאַכן מעגלעך. דער ערשטער זאַץ וועגן די ביימער איז אַ נתינה.
זי פֿאַרמשפּט ניט קיין רווח.
האַנדל, שׂכירות, רווח און עשירות זײַנען ניט דער ענין. אַ ריכטיקע וואָג איז דער ענין. אַ סוחר מיט אַן אמתער וואָג און אַ גרויסן געשעפֿט האָט די מצווה געהיט אין גאַנצן.
זי בעט ניט בײַ דיר צו זײַן אָרעם.
עס איז ניטאָ אין די זיבן קיין שום רמז אַז האָבן ווייניקער איז הייליקער. די מסורהס בילד פֿון דער קומענדיקער וועלט, אין דעם רמב״מס אייגענע ווערטער, איז פֿון שפֿע און ניט פֿון דוחק.
זי לייזט ניט אויף דײַן געזעצלעכן סכסוך.
ווער איז שולדיק וואָס, אין אַן אמתער מחלוקת, איז וואָס די זיבעטע מצווה בויט פֿאַר דעם געריכטן. די דאָזיקע מצווה זאָגט דיר וואָס צו טאָן בעת דאָס געריכט פּסקנט: נעם עס ניט דערווײַל.
פֿינףדי טיפֿערע שיכט
די טיפֿערע שיכט
אַלץ ווײַטער אויבן איז די פּשוטע מצווה. וואָס קומט אונטן איז די לייענונג פֿון דער אינערלעכער תורה, און זי קומט קיין מאָל ניט אויפֿן אָרט פֿון וואָס איז פֿריִער געשטאַנען.
נעם די דרשה ערנסט אויף אַ רגע. גזל ווערט געלערנט פֿון אַ זאַץ פֿון רשות. נעם אַוועק דעם זאַץ און דו האָסט ניט געמאַכט אַלץ פֿרײַ; דו האָסט אַוועקגענומען די קאַטעגאָריע פֿון בעלות, און מיט איר די קאַטעגאָריע פֿון גזל, און מיט איר די מעגלעכקייט פֿון ערלעכקייט.
אַ רשות איז ניט דער פֿעלן פֿון דין. זי איז די עפֿענונג־שורה פֿון דין.
די גמרא ציט דאָס אויס צו עפּעס איבערראַשנדיקס: יעדער וואָס האָט הנאה פֿון דער וועלט אָן אַ ברכה ווערט אָנגערופֿן ווי אַ גזלן. פֿון וועמען? פֿונעם בעל הבית, וועמענס רשות איז דער איינציקער טעם וואָס דער פּרי איז אַלץ אָנגעקומען אין דײַן האַנט. לויט יענער לייענונג איז די גאַנצע וועלט דער גאָרטן, אַלץ אין איר איז אונטער אַ נתינה, און די פֿראַגע בײַ יעדער סעודה איז צי דו ווייסט אַז מען האָט דיר עפּעס געגעבן אָדער דו מיינסט אַז דו ביסט פּשוט דערצו אָנגעקומען.
זעקסאיין הנהגה אויף דער וואָך
פֿאַרריכט איין קליינע ציפֿער.
געפֿין איין נומער די וואָך וואָס איז שטילערהייט צו דײַן טובֿה און זאָל ניט זײַן: אַ שעה וואָס איז געחשבונט געוואָרן און ניט געאַרבעט, אַן אויסגאַבע וואָס איז ניט טאַקע געווען אַזוינע, אַ צוריקצאָל וואָס דו האָסט באַקומען צוויי מאָל, עפּעס אויסגעליִען מיט אַ יאָר צוריק. פֿאַרריכט עס, און גיב אַכט וויפֿל פֿונעם ווידערשטאַנד איז וועגן דעם סכום און וויפֿל וועגן דעם מודה זײַן.
זיבןפֿראַגן וואָס מען פֿרעגט
איז אַראָפּלאָדן עפּעס אָן צאָלן גזל?
די מסורה וואָלט בײַ דיר געפֿרעגט די זעלבע פֿראַגע וואָס זי פֿרעגט וועגן אַ וואָג: איז עס געווען דײַנס צו נעמען. צי אַ געוויסער פֿאַל איז הלכהדיק גזל איז אַן אמתע פֿראַגע וואָס הענגט אָפּ פֿון פּרטים. וואָס איז ניט אין ספֿק איז אין וועלכער ריכטונג די מצווה נייגט זיך ווען דו ביסט דער וואָס פּסקנט צו זײַן אייגענער טובֿה.
און אַ קליינטשיקער סכום?
דעם רמב״מס פּסק דערגרייכט בפֿירוש אונטערן סכום מיט וועלכן אַ געריכט וואָלט זיך געמיט. דאָס איז דער עיקר פֿון אים אַרײַנצונעמען: די מצווה איז ניט קיין שוועל, זי איז אַ גרענעץ.
עמעצער האָט בײַ מיר געגזלט. וואָס זאָגט די מצווה דערויף?
זי זאָגט אַז ער איז געווען אומגערעכט, און די זיבעטע מצווה זאָגט אַז עס זאָל זײַן וווּהין דאָס צו ברענגען. די דאָזיקע מצווה בעט ניט בײַ דיר צו שלינגען דעם פֿאַרלוסט שטילערהייט. זי בעט בײַ דיר ניט צו ווערן דער קומענדיקער מענטש וואָס נעמט עפּעס.
און אויב איך קען עס ניט צוריקגעבן?
דאָס איז פּונקט דער פֿאַל וואָס די הלכה האָט אויסגעאַרבעט בפֿרטיות: וואָס צו טאָן ווען דער בעל הבית איז ניט באַקאַנט, ניט צו דערגרייכן, אָדער געשטאָרבן. עס זײַנען דאָ ענטפֿערס. פֿרעג אַ רבֿ אַנשטאָט צו באַשליסן אַז די אוממעגלעכקייט פֿון אַ שלמותדיקן תיקון הייסט אַז מען איז גאָרנישט ניט שולדיק.
די וועבזײַט פּסקנט ניט קיין הלכה און קען ניט ענטפֿערן אויף אַ שאלה וועגן דײַן אייגענעם פֿאַל. די וועגן־זײַט דערקלערט ווי אַזוי צו געפֿינען עמעצן וואָס יאָ.
וווּ די דאָזיקע שטייט
- 1דערקען דעם איינציקן, און דין גאָרנישט אַנדערש
- 2האַלט דעם נאָמען פֿון ה׳ מיט כּבֿוד
- 3ניט הרגענען
- 4היט די גרענעצן פֿון זיווג און משפּחה
- 5ניט גזלען
- 6ניט עסן פֿלייש אָפּגעריסן פֿון אַ לעבעדיקן בעל חי
- 7שטעל אויף געריכטן פֿון דין
זעקס אָפּהאַלטן און איין בנין. מצווה זיבן איז די איינציקע וואָס בעט בײַ אַ געזעלשאַפֿט צו בויען, און די אַנדערע זעקס מאַכן פֿרײַ דעם באָדן וואָס זי שטייט אויף אים.